Mar 4, 2022

ئۆكراینا وانەیەك بۆ كوردستان


لە دەستپێكی هێرش و پەلامارەكانی رووسیاوە بۆسەر ئۆكرانیا، بابەتێك لەناو هەندێك لە میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی كوردستان دەوروژێندرێت (كە بەدوور نازاندرێت توركیا بە هەمان شێوە پەلاماری باشوور و رۆژئاوای كوردستان بدات) ئەمەش تاوەكو ئەندازەیەك جۆرێك لە ترسی دروستكردووە بە داهاتووی ئەزموونی كورد لەو دوو بەشەی كوردستان.

سەرچاوەی ئەم پرسیارە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ساڵانێكە توركیا پڕوپاگەندەی خاوەندارێتیی ویلایەتەكانی (حەڵەب و موسڵ) دەكات. بەدیاریكراوی لەوكاتەوەی ئەردۆغان رەفتار و كردارەكانی بردووەتەوە سەر سوڵتانەكانی عوسمانی، چەند جارێك ئەوەی تەئكید كردووەتەوە كە دوای ساڵی 2023 توركیایەكی جیاواز دەبینن، دەگەڕێینەوە بۆ ئەو سنوورانەی پێش 100 ساڵ لێمان زەوتكراوە. بەتایبەتیش ناوی هەردوو ویلایەتەكانی موسڵ لە عێراق و حەڵەب لە سووریا دەبات. وەكو هەنگاوی كرداریش بۆ ئەم خواستە داگیركارییەی لەسەر ئەرزی واقیع لە هەردوو بەشی باشوور و رۆژئاوای كوردستان، هەنگاوی زۆری بڕیوە و بنكە و بارەگای سەربازیی تیا دروستكردوون، لە هەردوو پارچەكە جوگرافیای دیاریكراو بۆ سوپای توركیا پاوانكراوە.
 
ئەوەی وادەكات لەم كاتەدا ئەم بابەتە ببێتە جێی باس و مەترسی، تەنها هەڕەشە و هەنگاوەكانی توركیا نین، بەڵكو ئەو وێنا دزێو و نائەخلاقیەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە لە پشتكردنە ئۆكراینا و بە تەنها جێهێشتنی وەكو نێچیرێك لەبەردەم پەلاماری رووسیادا، ئەم مەترسییەی زیاتر كردووە. گەرچی كورد پێویستبوو عیبرەتی لە رووداوەكانی كەركووك و عەفرین وەرگرتایە كە چۆن دۆستەكانی پشتیان تێكرد، بەڵام هەندێك بەوە پاساویان دەهێنایەوە لەبەرئەوەی كورد دەوڵەت نییە، ناتوانێت لە بەرژەوەندیی نێوان دەوڵەتەكاندا هاوكێشەكان بگۆڕێت، بۆیە كەركووك و عەفرین بوون بە قوربانیی بەرژەوەندیی وڵاتان، بەڵام ئەوەی ئۆكراینا زیاتر ئەوەی سەلماند كە ئەمریكا و رۆژئاوا جێی متمانەی تاوەكو سەر نین پشتیان پێببەسترێت.

بۆیە بۆ هەر كوردێكی هۆشیار كە لەم دۆخەی ئۆكراینا دەڕوانێت، ئەگەر هەست بە هەمان مەترسی لەسەر چارەنووسی كوردستان بكات، نیشانەی بەئاگایی و زیندوێتییەتی، چونكە لە هەردوو دیوی رووداوەكەوە هاوشێوەبوونێكی زۆر لەنێوان كوردستان و ئۆكراینا هەیە. چی ئەوەی رووسیا دەیڵێت، كە ئۆكراینا رەچاوی پاراستنی ئاسایشی رووسیای نەكردووە، یان ئەو ئیدیعای خاوەندارێتییە مێژووییە بۆ ناوچەكانی ئۆكراینا. بوونی پێكهاتەی جیاواز لە هەرێمەكان و ریشەی مێژووییان بە رووسیاوە، هەروەها بوونی سەرچاوەكانی وزە و سامانی سرووشتی و زۆر بەرژەوەندیی دیكەی ئابووری، دەرگە و دەروازەی رووسیا و بەستنەوەی بە ئەوروپاوە و .... هتد. هەروەها چاوەڕوانی گەل و دەسەڵاتی ئۆكراینا بۆ ئەمریكا و ئەوروپا و بەستنەوەی چارەنووسی خۆیان بە ئامانج و ستراتیژی رۆژئاواوە، دروستكردنی ئومێد به ‌هێز و دەسەڵاتی زلهێزەكانی دیكەی جیهان. ئەوە ئەنجامەكەی بوو كە لە چركەساتێكی زۆر هەستیاردا بە تەنها بەجێیان هێشتن.
 
گەرچی هێشتا زۆر روون نەبووەتەوە ئەوەی ئەمریكا و ئەوروپا بەرانبەر بە لەشكركێشیی رووسیا بۆسەر ئۆكراینا كردیان، تاكتیكێك بوو بۆ راكێشانی رووسیا بۆ ناو جەنگێك كە ئەنجامەكەی دیار نییە رووسیا چی لێدەچنێتەوە، یاخود هەر لە حەقیقەتدا ئەوە ئەخلاقی سیاسیی رۆژئاوا بوو بۆ دۆستەكانیان؟ ئەنجامەكەی هەركامیان بێت، دەرگەی بۆ ئەوە كردەوە كە شەرعیەت بۆ سنووری نێودەوڵەتی و پێگەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان نەهێڵێت. ئەوەتا یەك رۆژ دوای پەلامارەكانی رووسیا بۆسەر ئۆكراینا، چین مەیلی خۆی بۆ دەستبەسەرداگرتنی تایوان خستە‌ڕوو. لە عێراقیش گوێمان لەو دەنگانە بووەوە كە داوای وەرگرتنەوەی (كوێت) بكەن بەو حوكمەی 100 ساڵ پێشتر بەشێك بووە لە ویلایەتی بەسرە، ئەوەی عەبدولكەریم قاسم و سەدام خەونیان پێوە دەبینی، دوێنێ‌ لە بڵندگۆی شیعەكانیشەوە گوێبیستی بووین.
 
توركیاش ئەوەی نەشاردووەتەوە كە دوای 100 ساڵ لەو مێژووە، ئەو پەیماننامە و رێككەوتنانە رەتدەكاتەوە كە بەهۆیەوە باشوور و رۆژئاوای كوردستان لكێندراون بە دوو وڵاتی عەرەبییەوە. هەمان ئەو پاساوانە بۆ خاوەندارێتیی جوگرافیا و خەڵكەكەی و سەرچاوەكانی وزە و سامانی سرووشتی و رێڕەوی بەستنەوەی بە جیهانی عەرەبی و زۆر بەرژەوەندیی دیكەی كردووەتە بنەمای ئەو خەونە داگیركارییەی. دەستبەسەرداگرتنی بەشێك لە قوبرس لە چارەكی كۆتایی سەدەی رابردوو، گرتنی عەفرین و بەشێك لە رۆژئاوای كوردستان لە چارەكی یەكەمی ئەم سەدەیە، دوو ئەزموونی ستەمكارانەی دەوڵەتی توركیایە لە بێباكی و گوێنەدان بە سنوور و یاسا و رێسا نێودەوڵەتییەكان. بۆیە چاوتێبڕینەكانی ئێستای بۆسەر باشوور و رۆژئاوای كوردستان، ناكرێت نادیدە بگیرێن.
 
ئەوەی لێرەدا بۆ من جێی هەڵوەستە لەسەركردن و پرسیارە، هەڵوێست و رەفتاری دەوڵەتی عێراقە بەرانبەر بەم هاوكێشەیە، چونكە ئەوە هەر ئەردۆغان و توركەكان نیین باس لەوە دەكەن كە دەچنەوە بۆ ویلایەتی موسڵ، ئەوە هەر ئێمەی كورد نیین وەك مەترسییەك باسی ئەو پلانە داگیركارییەی توركیا دەكەین، بەڵكو ناوەندەكانی دەسەڵاتدارێتیی شیعە لە عێراق خۆیشیان ئەو مەترسییەیان نەشاردووەتەوە. لە حاڵێكی وادا دەبوو بەغدا جۆرێك سیاسەتی لە بەرانبەر كورد و هەرێمی كوردستان پەیڕەو بكردایا، كە كورد بەغدا لە ئامێز بگرێت و پشت بكاتە توركیا، بەڵام ئەوەی بەغدا دەیكات بەزۆر پاڵ پێوەنانی كوردە و ناچاركردنێتی بەوەی وەكو نێچیرێك خۆی لەبەردەم قەپاڵی توركیادا ببینێتەوە.
 
ئایا هۆكار بۆ ئەم پاڵپێوەنانەی بەغدا چییە، نائومێدبوونە لە داهاتووی ئەم ناوچەیە و وەكو ئەنجام بۆ ئەوان یەكلابووەتەوە كە بۆ توركیا پاروویەكی ئاسانترە وەكو لە خۆیان، یاخود ئەوەی بەلای ئەوانەوە گرنگە ئەوەیە كە كورد خۆی نەبێت، ئیدی گرنگ نییە بەلایانەوە بۆ كێ‌ دەبێت؟ یان بەشێكە لە پلان و دابەشكاریی هەژموون و رۆڵی وڵاتە هەرێمییەكان لەنێوان خۆیاندا. هەركامیان بێت، رەنگە بۆ كورد هیچ لە ئەنجام نەگۆڕێت. ئەوەی بۆ كورد گرنگە وەرگرتنی پەند و وانەیە لە رووداوەكان.
 
ئایا وەكو هیچ پەند و عیبرەتێكمان لە لەدەستدانی كەركووك و عەفرین وەرنەگرت، كە یەكەمیان بێ‌ بەرگری و دووەمیان بە دوو مانگ بەرخودان لەدەستمان چوون. كورد دەتوانێت پەند لەم رووداوانەی ئۆكراینا وەرگرێت؟ ئایا ئەو سەركرده ‌و سیاسییانەی ئەمڕۆ قەدەر و چارەنووسی كورد كەوتووەتە دەستیان، بیر لە ئەگەر و پێشهاتەكان دەكەنەوە یاخود سیاسەتی رۆژ بەڕێدەكەن؟ ئایا ئەو هەلومەرج و بارودۆخانە هەڵدەسەنگێنن كە لە گرتنەبەری كام رێگەدا كورد دەگەیێنێتە كەناری ئارامی، یاخود لەبەر ململانێ‌ و دەستشكانی یەكدی ئاگامان لەو كەند و كۆسپانە نییە دێنە پێشمان؟

نووسەر: عارف قوربانی